6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işverenin çalışanına karşı sorumluluğunu tek bir çatı altında toplayan temel metindir. Bu rehber Kanun’u baştan sona özetlemez; işverenin fiilen yapmak zorunda olduğu işleri, bağlı oldukları madde numaralarını ve kanunun koyduğu süre ve eşikleri tablo hâlinde verir. Ceza tutarı yazmaz, çünkü tutarlar her yıl yeniden değerlenir; madde numarası ise değişmez.
1. Kimi kapsar, kimi kapsamaz?
Md. 2/1 kapsamı olabildiğince geniş çizer: Kanun, kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, bu işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine, çırak ve stajyerler de dâhil olmak üzere tüm çalışanlarına faaliyet konularına bakılmaksızın uygulanır. Çalışan sayısı eşiği yoktur; tek kişi çalıştıran işyeri de kapsamdadır.
Md. 2/2’deki istisnalar sınırlıdır:
- Fabrika, bakım merkezi, dikimevi ve benzeri işyerlerindekiler hariç Türk Silahlı Kuvvetleri, genel kolluk kuvvetleri ve MİT faaliyetleri.
- Afet ve acil durum birimlerinin müdahale faaliyetleri.
- Ev hizmetleri.
- Çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına mal ve hizmet üretimi yapanlar.
- Hükümlü ve tutuklulara yönelik infaz hizmetleri sırasında, iyileştirme kapsamında yapılan işyurdu, eğitim, güvenlik ve meslek edindirme faaliyetleri.
2. İşverenin genel yükümlülüğü (md. 4)
Md. 4/1 işverene beş başlık yükler: mesleki risklerin önlenmesi ve her türlü tedbirin alınması, alınan tedbirlere uyulup uyulmadığının izlenip denetlenmesi, risk değerlendirmesi yapılması veya yaptırılması, çalışana görev verirken sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunun gözetilmesi, yeterli bilgi ve talimat verilmemiş çalışanların hayati tehlike bulunan yerlere girmesinin engellenmesi.
Maddenin üç fıkrası çok sık ihmal edilir: dışarıdan hizmet almak sorumluluğu kaldırmaz (4/2), çalışanların kendi yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu etkilemez (4/3), tedbirlerin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz (4/4).
3. Yükümlülükler, eşikler ve süreler
| Yükümlülük | Madde | Eşik / süre |
|---|---|---|
| İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirme | md. 6/1-a | çalışan sayısı eşiği yok |
| Diğer sağlık personeli görevlendirme | md. 6/1-a | 10 ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli işyeri |
| Risk değerlendirmesi | md. 10 | tüm işyerleri; yenileme 2/4/6 yıl |
| Acil durum planı, yangın, ilk yardım ve tatbikat | md. 11 | tüm işyerleri |
| İş kazasını SGK’ya bildirme | md. 14/2-a | 3 iş günü |
| Bildirilen meslek hastalığını SGK’ya bildirme | md. 14/2-b | öğrenme tarihinden itibaren 3 iş günü |
| Sağlık hizmeti sunucusunun bildirimi | md. 14/4 | en geç 10 gün |
| İşe giriş ve periyodik sağlık muayenesi | md. 15 | tehlikeli/çok tehlikelide rapor olmadan işe başlatılamaz |
| İSG eğitimi | md. 17 | işe başlamadan önce; 6 aydan fazla işten uzak kalanda yenileme |
| Çalışan temsilcisi | md. 20/1 | 2–50 çalışanda 1, 51–100’de 2, 101–500’de 3, 501–1.000’de 4, 1.001–2.000’de 5, 2.001+ için 6 |
| İş sağlığı ve güvenliği kurulu | md. 22/1 | 50 ve daha fazla çalışan + 6 aydan fazla süren sürekli iş |
Risk değerlendirmesinin nasıl yapıldığı ve yenileme hâlleri için risk değerlendirmesi rehberine, acil durum planı için acil durum planı rehberine, eğitim süreleri için İSG eğitimi rehberine bakın.
4. Bilgilendirme, eğitim ve görüş alma
Md. 16 işvereni; karşılaşılabilecek riskler ve alınan tedbirler, çalışanların yasal hak ve sorumlulukları ile ilk yardım, afet, yangın ve tahliye konularında görevlendirilen kişiler hakkında çalışanları bilgilendirmekle yükümlü kılar. Md. 17 eğitimin ne zaman verileceğini sayar: işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanının değişmesinde, yeni teknoloji uygulanmasında; ayrıca kaza veya meslek hastalığı sonrası ilave eğitim ve altı aydan fazla işten uzak kalanlara bilgi yenileme eğitimi. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyenler çalıştırılamaz (md. 17/3).
Md. 18 ise katılımı düzenler: yeni teknolojilerin uygulanması, seçilecek iş ekipmanı, çalışma ortamı ve şartlarının etkisi gibi konularda çalışanların veya temsilcilerinin görüşü alınır.
5. Çalışanın hakları ve yükümlülükleri
Çalışmaktan kaçınma hakkı (md. 13): ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan kurula, kurul yoksa işverene başvurur. Kurul acilen toplanır, işveren derhâl karar verir ve durum tutanakla tespit edilir. Karar çalışanın talebi yönündeyse, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınılabilir; bu dönemin ücreti ve diğer hakları saklıdır. Tehlike önlenemez nitelikteyse çalışan bu usulü beklemeden işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk edebilir; bu hareketinden dolayı hakları kısıtlanamaz.
Yükümlülükler (md. 19): çalışan, makine ve ekipmanı kurallara uygun kullanmak, güvenlik donanımlarını keyfî olarak çıkarmamak veya değiştirmemek, kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak, ciddi ve yakın tehlike ya da koruma tedbirlerindeki eksikliği derhal işverene veya çalışan temsilcisine haber vermekle yükümlüdür.
6. Yaptırım
Md. 26, yukarıdaki yükümlülüklerin her biri için ayrı idari para cezası öngörür; risk değerlendirmesi yapmamak gibi bazı kalemlerde ceza aykırılığın devam ettiği her ay için yeniden uygulanır. Tehlike sınıfınızın hangi yükümlülükleri tetiklediğini tehlike sınıfı rehberinden, işyerinizin kayıtlarını işyeri sorgulama aracından kontrol edebilirsiniz.
Ceza tutarları neden yazılmıyor? 6331 md. 26’daki idari para cezaları 2012 yılı taban tutarlarıdır ve her yıl yeniden değerleme oranıyla artırılır; bu sayfaya yazılacak her rakam bir sonraki Ocak’ta bayatlar. Güncel tutar için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın o yıl yayımladığı idari para cezaları listesine bakın.
Sık sorulan sorular
6331 sayılı Kanun kimleri kapsar?
Kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine, işverenler ile işveren vekillerine, çırak ve stajyerler dâhil tüm çalışanlara faaliyet konusuna bakılmaksızın uygulanır (md. 2/1).
Kanun kapsamı dışında kalanlar var mı?
Evet, md. 2/2 sayar: fabrika, bakım merkezi, dikimevi ve benzeri işyerlerindekiler hariç TSK, genel kolluk kuvvetleri ve MİT faaliyetleri; afet ve acil durum birimlerinin müdahale faaliyetleri; ev hizmetleri; çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına mal ve hizmet üretimi yapanlar; hükümlü ve tutuklulara yönelik infaz hizmetleri sırasındaki iyileştirme faaliyetleri.
Tek çalışanı olan işyeri de kapsamda mı?
Evet. Kanun çalışan sayısı eşiği koymaz; bir kişi bile çalıştıran işveren md. 4 ve md. 6 yükümlülükleri altındadır. Çalışan istihdam etmeden kendi adına çalışanlar ise kapsam dışıdır (md. 2/2-ç).
İş kazası ne kadar sürede bildirilir?
İşveren iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK’ya bildirir (md. 14/2-a). Sağlık hizmeti sunucuları kendilerine intikal eden iş kazalarını en geç on gün içinde bildirir (md. 14/4). Ayrıntı için iş kazası bildirimi rehberine bakın.
Çalışan tehlikeli işi reddedebilir mi?
Ciddi ve yakın tehlikeyle karşılaşan çalışan kurula, kurul yoksa işverene başvurur; talebi yönünde karar verilirse gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir ve bu dönemdeki ücreti ile diğer hakları saklıdır (md. 13/1-2). Tehlike önlenemez nitelikteyse çalışan bu usule uymak zorunda olmaksızın güvenli yere gider (md. 13/3).
İSG hizmetini dışarıdan almak sorumluluğu bitirir mi?
Hayır. Md. 4/2: dışarıdan hizmet alınması işverenin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Ayrıca tedbirlerin maliyeti hiçbir şekilde çalışanlara yansıtılamaz (md. 4/4).
Kaynak: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, md. 2, 4, 6, 8, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 22 ve 26 (19.09.2026 itibarıyla yürürlükteki metin).