İşyeri tehlike sınıfı, bir işyerinin iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı karşısındaki yerini belirleyen üç kademeli sınıflandırmadır: az tehlikeli, tehlikeli, çok tehlikeli. Sınıf kendi başına bir etiket değil, bir yükümlülük paketidir — hangi belgeye sahip uzman çalıştıracağınızı, uzmanın size ayda kaç dakika ayıracağını, risk değerlendirmesini kaç yılda bir yenileyeceğinizi ve işçiyi sağlık raporu olmadan işe başlatıp başlatamayacağınızı bu tek kelime belirler.
1. Tehlike sınıfını kim, neye göre belirler?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu‘nun 9. maddesi iki şeyi birden söyler. Birincisi, sınıflar 5510 sayılı Kanun’un 83. maddesine göre belirlenen kısa vadeli sigorta kolları prim tarifesi de dikkate alınarak, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürü’nün başkanlığındaki komisyonun görüşü doğrultusunda Bakanlıkça çıkarılacak tebliğ ile tespit edilir. İkincisi, tespitte o işyerinde yapılan asıl iş dikkate alınır.
Uygulamada bu, işyerinizin NACE faaliyet kodunun İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği ekindeki listede hangi sınıfa yazıldığına bakmak demektir. Bir işyerinde birden fazla asıl iş tanımına uyan faaliyet varsa tehlike sınıfı yüksek olan iş esas alınır (Tebliğ md. 2/3) — düşük olanı seçme hakkı yoktur. Muhasebe biriminin varlığı bir metal atölyesini “az tehlikeli” yapmaz.
2. Üç sınıf ve gerçek dağılım
Sitemizin SGK işyeri veri kümesindeki 321.817 kaydın tehlike sınıflarına dağılımı şöyle:
| Sınıf | Kayıt sayısı | Pay | Tipik faaliyetler |
|---|---|---|---|
| Az tehlikeli | 149.636 | %46,5 | büro, perakende ticaret, eğitim, danışmanlık |
| Tehlikeli | 82.352 | %25,6 | tekstil, gıda imalatı, karayolu taşımacılığı, ağaç işleri |
| Çok tehlikeli | 85.903 | %26,7 | inşaat, madencilik, metal imalatı, kimya |
Bu sayılar nereden geliyor? Sitemizdeki SGK işyeri veri kümesinde 321.817 işyeri kaydı var ve buradaki dağılım bu kümenin kendi ölçümüdür — Türkiye’deki tüm işyerlerinin resmî toplamı değildir. Resmî istatistik için SGK’nın yayımladığı aylık ve yıllık istatistik bültenlerine bakın.
Sınıf bazında işyeri listelerine çok tehlikeli sektörler listesinden ulaşabilirsiniz.
3. Sınıf pratikte neyi değiştirir?
Aşağıdaki tablo, üç sınıf arasındaki farkın mevzuattaki tam karşılığıdır. Her satırın dayanağı ilgili maddedir; tabloda “ziyaret sayısı” diye bir ölçü yoktur, çünkü yönetmelik süreyi dakika olarak belirler.
| Konu | Az tehlikeli | Tehlikeli | Çok tehlikeli |
|---|---|---|---|
| İş güvenliği uzmanı belgesi (6331 md. 8/5) | en az (C) | en az (B) | (A) |
| Uzmanın aylık süresi, çalışan başına (Uzman Yön. md. 12/1) | en az 10 dk | en az 20 dk | en az 40 dk |
| Risk değerlendirmesi yenileme (RD Yön. md. 12/1) | 6 yılda bir | 4 yılda bir | 2 yılda bir |
| İşe başlarken sağlık raporu (6331 md. 15/2) | genel sağlık gözetimi | rapor olmadan işe başlatılamaz | |
| Mesleki eğitim belgesi (6331 md. 17/3) | — | belgeleyemeyen çalıştırılamaz | |
| Diğer sağlık personeli (6331 md. 6/1-a) | — | — | 10 ve daha fazla çalışanda zorunlu |
Dikkat edilmesi gereken nokta şu: işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirmesi çalışan sayısına bağlı değildir. 6331 md. 6/1-a bu ikisini tüm işyerleri için ister; çalışan sayısı eşiği yalnız diğer sağlık personeli için (10 ve daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli işyerleri) geçerlidir. Tek istisna: 50’den az çalışanı bulunan ve az tehlikeli sınıftaki işyerinin işvereni, Bakanlıkça ilan edilen eğitimleri tamamlarsa işe giriş ve periyodik muayeneler ile tetkikler hariç bu hizmetleri kendisi yürütebilir.
4. Çalışan sayısı neyi değiştirir?
Sınıfı değil, sınıfın üstüne binen yükleri değiştirir:
- 2–50 çalışan: bir çalışan temsilcisi; 51–100 için iki, 101–500 için üç, 501–1.000 için dört, 1.001–2.000 için beş, 2.001 ve üzeri için altı (md. 20/1).
- 50 ve daha fazla çalışan ve altı aydan fazla süren sürekli iş: iş sağlığı ve güvenliği kurulu kurulur (md. 22/1).
- Çırak ve stajyerler görevlendirme süresinin belirlenmesinde çalışan sayısına dâhil edilmez (md. 6/4) — ama Kanun’un koruması onları da kapsar (md. 2/1).
Çalışan sayısı eşiklerinin ayrıntısı için çalışan sayısına göre uzman zorunluluğu rehberine bakın.
5. Kendi işyerinizin sınıfını öğrenme
Üç yol var: (1) SGK işyeri tescil belgenizdeki faaliyet kodunu Tebliğ ekiyle karşılaştırmak, (2) e-Devlet üzerinden işyeri tescil kayıtlarınızı görmek, (3) unvan ya da sicil numarasıyla işyeri sorgulama aracımızdan aramak. Sorgulamanın adımları için SGK işyeri sorgulama rehberine, sicil numarasının okunuşu için işyeri sicil numarası sayfasına bakabilirsiniz.
6. Uymamanın sonucu
Sınıfın gerektirdiği uzman veya hekimi görevlendirmemek, risk değerlendirmesi yapmamak, eğitim ve sağlık gözetimi yükümlülüklerini yerine getirmemek 6331 md. 26 kapsamında idari para cezasına bağlanmıştır; birçok kalemde ceza aykırılığın sürdüğü her ay için yeniden uygulanır. İşyeri dışından (örneğin bir OSGB’den) hizmet alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz (md. 4/2) ve tedbirlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz (md. 4/4).
Ceza tutarları neden yazılmıyor? 6331 md. 26’daki idari para cezaları 2012 yılı taban tutarlarıdır ve her yıl yeniden değerleme oranıyla artırılır; bu sayfaya yazılacak her rakam bir sonraki Ocak’ta bayatlar. Güncel tutar için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın o yıl yayımladığı idari para cezaları listesine bakın.