Risk değerlendirmesi, 6331 sayılı Kanun’un işverene yüklediği ve çalışan sayısına bakmayan bir yükümlülüktür: yapılmadan İSG düzeni kurulamaz, çünkü uzmanın alacağı tedbirler ve koruyucu donanım listesi bu belgeden çıkar. Bu rehber Kanun md. 10’u ve İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği‘nin ekip, aşama ve yenileme maddelerini anlatır. En çok yanlış bilinen kural en sonda: yenileme süresi tek bir “5 yıl” değil, sınıfa göre 2 / 4 / 6 yıldır.
1. Kanun ne istiyor? (6331 md. 10)
İşveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Değerlendirmede dört husus özellikle dikkate alınır (md. 10/1):
- belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumu,
- kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal madde ve müstahzarların seçimi,
- işyerinin tertip ve düzeni,
- genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar ile kadın çalışanların durumu.
Değerlendirmenin sonucu boş bir belge değildir: işveren, alınacak tedbirleri ve kullanılması gereken koruyucu donanım ya da ekipmanı bu sonuca göre belirler (md. 10/2) ve çalışma ortamındaki risklerin belirlenmesi için gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlar (md. 10/4).
2. Kim yapar? Ekip zorunlu
Risk değerlendirmesi, işverenin oluşturduğu bir ekip tarafından gerçekleştirilir (Yönetmelik md. 6/1). Ekipte bulunması gerekenler:
- işveren veya işveren vekili,
- işyerinde İSG hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimleri,
- işyerindeki çalışan temsilcileri,
- destek elemanları,
- bütün birimleri temsil edecek şekilde belirlenen ve tehlike kaynakları ile riskler konusunda bilgi sahibi çalışanlar.
İşveren ihtiyaç duyduğunda ekibe destek olmak üzere işyeri dışından kişi ve kuruluşlardan hizmet alabilir (md. 6/2); yani OSGB değerlendirmeyi yürütür ama ekip yine işyerinin kendi insanlarından kurulur. Uzman ve hekim yükümlülüğünüzün kapsamı için uzman zorunluluğu rehberine bakın.
3. Hangi aşamalardan geçer? (md. 7)
Yönetmelik aşamaları tasarım veya kuruluş aşamasından başlatır ve sırayla sayar: tehlikeleri tanımlama → riskleri belirleme ve analiz etme → risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması → dokümantasyon → güncelleme → gerektiğinde yenileme (md. 7/1). Çalışanların ihtiyaç duyulan her aşamada sürece katılarak görüşlerinin alınması sağlanır (md. 7/2).
| Aşama | Pratikte ne demek |
|---|---|
| Tehlikeleri tanımlama | Makine, kimyasal, yükseklik, elektrik, ergonomi, psikososyal etkenler: işyerinde zarar verebilecek her kaynağın listesi |
| Riskleri belirleme ve analiz | Her tehlike için olasılık ve şiddetin değerlendirilip önceliklendirilmesi |
| Kontrol tedbirleri | Önce tehlikeyi kaynağında yok etme, sonra toplu koruma, en son kişisel koruyucu donanım |
| Dokümantasyon | Tarih, ekip, tehlike-risk-tedbir kayıtları; denetimde istenen belge budur |
| Güncelleme ve yenileme | Aşağıdaki süre ve hâllere göre |
4. Ne zaman yenilenir? 2 / 4 / 6 yıl (md. 12)
Yapılmış olan risk değerlendirmesi, tehlike sınıfına göre çok tehlikeli işyerinde en geç iki, tehlikeli işyerinde dört, az tehlikeli işyerinde altı yılda bir yenilenir (md. 12/1). Sınıfınızı bilmiyorsanız önce tehlike sınıfınızı öğrenin; süre ona bağlıdır.
Süre dolmasa da şu hâllerde, yeni risklerin işyerinin tamamını mı bir bölümünü mü etkilediğine bakılarak değerlendirme tamamen veya kısmen yenilenir (md. 12/2):
- işyerinin taşınması veya binalarda değişiklik,
- uygulanan teknoloji, kullanılan madde ve ekipmanlarda değişiklik,
- üretim yönteminde değişiklik,
- iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay (bkz. iş kazası bildirimi),
- çalışma ortamına ait sınır değerlere ilişkin mevzuat değişikliği,
- ortam ölçümü ve sağlık gözetimi sonuçlarına göre gerek görülmesi,
- işyeri dışından kaynaklanan yeni bir tehlikenin ortaya çıkması.
5. Yapılmazsa
6331 md. 26/1-ç, risk değerlendirmesi yapmayan veya yaptırmayan işverene idari para cezası, aykırılığın devam ettiği her ay için daha yüksek ayrı bir ceza ve md. 10/4’teki ölçüm-inceleme yükümlülüğünü yerine getirmeyene ayrıca ceza öngörür.
Ceza tutarları neden yazılmıyor? Kanundaki idari para cezaları 2012 yılı taban tutarlarıdır ve her yıl yeniden değerleme oranıyla artırılır; bu sayfaya yazılacak her rakam bir sonraki Ocak’ta bayatlar. Güncel tutar için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın o yıl yayımladığı idari para cezaları listesine bakın.
6. Kontrol listesi
- Ekibi yazılı görevlendirin: işveren/vekili, uzman, hekim, çalışan temsilcisi, destek elemanı, birim çalışanları.
- Tehlike listesini birim birim çıkarın; özel politika gerektiren grupları ayrı satırda değerlendirin.
- Tedbirleri kaynağında önleme → toplu koruma → kişisel koruyucu sırasıyla kararlaştırın.
- Belgeye tarih, ekip imzaları ve bir sonraki yenileme tarihini (2/4/6 yıl) yazın.
- Kaza, ramak kala, taşınma, ekipman değişikliği olunca süreyi beklemeden ilgili bölümü yenileyin.
Acil durum planı da aynı tehlike listesinden beslenir: acil durum planı rehberi.
Sık sorulan sorular
Risk değerlendirmesi kaç yılda bir yenilenir?
Çok tehlikelide en geç 2, tehlikelide 4, az tehlikelide 6 yılda bir (Yönetmelik md. 12/1). “5 yıl” diye tek bir süre yoktur.
Süre dolmadan yenilemek gerekir mi?
Evet, md. 12/2’deki hâllerde: işyerinin taşınması, teknoloji/madde/ekipman değişikliği, üretim yöntemi değişikliği, iş kazası, meslek hastalığı ya da ramak kala olay, sınır değer mevzuatının değişmesi, ortam ölçümü ve sağlık gözetimi sonuçları, dışarıdan gelen yeni tehlike.
Risk değerlendirmesini kim yapar?
İşverenin oluşturduğu ekip: işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve tehlike kaynaklarını bilen çalışanlar (md. 6/1). Dışarıdan destek alınabilir (md. 6/2).
Küçük işyerinde de zorunlu mu?
Evet. 6331 md. 10 yükümlülüğü çalışan sayısından bağımsız olarak her işverene yükler.
Yapılmazsa ceza var mı?
6331 md. 26/1-ç: risk değerlendirmesi yapmayan veya yaptırmayan işverene idari para cezası, aykırılığın sürdüğü her ay için daha yüksek ayrı ceza. Tutarlar 2012 tabanıdır, yıllık yeniden değerlenir.
Kaynak: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, md. 10 ve md. 26/1-ç; İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, md. 6, 7 ve 12 (18.09.2026 itibarıyla yürürlükteki metinler).