Periyodik kontrol, işyerindeki makine, tesis ve ekipmanın belirli aralıklarla muayene edilip raporlanmasıdır. İşverenin bu yükümlülüğü 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’ndan doğar. 2025’te kanuna eklenen bir tanım, kontrolü kimin yapabileceğini de netleştirdi. Bu rehber yükümlülüğün kaynağını, kimin muayene edebileceğini ve denetimde nelere bakıldığını anlatır.
Periyodik Kontrol Yükümlülüğü Nereden Geliyor?
Kanunun 4. maddesi işverene çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama görevi verir. 10. maddenin dördüncü fıkrası bunu somutlaştırır: işveren, çalışma ortamına ve çalışanların bu ortamda maruz kaldığı risklerin belirlenmesine yönelik gerekli kontrol, ölçüm, inceleme ve araştırmaların yapılmasını sağlar.
Aynı maddenin ikinci fıkrası, risk değerlendirmesi sonucunda alınacak tedbirleri ve kullanılması gereken koruyucu donanımı işverenin belirleyeceğini söyler. Yani periyodik kontrol tek başına duran bir işlem değil, risk değerlendirmesinin çıktısıdır. Risk değerlendirmesi yapılırken kullanılacak iş ekipmanının seçimi de dikkate alınması gereken hususlar arasında sayılır.
2025 Değişikliği: Ekipman Muayene Kuruluşu
Periyodik kontrol alanındaki en yeni düzenleme, 9 Ocak 2025 tarihli 7538 sayılı Kanunla 6331’in tanımlar maddesine eklenen “ekipman muayene kuruluşu” tanımıdır. Kanundaki tanım şöyledir:
İşin yapılmasında kullanılan her türlü makine, alet, ekipman, tesis, teçhizat, cihaz ve koruyucu sistemlerin iş sağlığı ve güvenliği yönünden; mevzuat, ilgili standart ve kontrol kriterlerine uygun kullanımının sağlanması ve sürdürülmesi adına bakım veya muayene, test ve kontrol yapmak üzere Bakanlıkça yetkilendirilen kuruluşlar.
Bu tanımın pratikteki anlamı büyüktür. Periyodik kontrolü yapan kuruluşun Bakanlıkça yetkilendirilmiş olması artık kanun düzeyinde tarif edilmiştir. Kontrol raporu alırken hizmet aldığınız kuruluşun yetki durumunu sormak, denetimde raporun kabul görmesi açısından belirleyicidir.
Aynı kanun değişikliği tanımlar maddesine “çalışan sağlığı merkezi” tanımını da eklemiş, eğitim kurumu ve diğer sağlık personeli tanımlarını değiştirmiştir. Değişiklik 15 Ocak 2025’te yürürlüğe girmiştir.
Hangi Ekipmanlar Kontrole Girer?
Kanundaki tanım kapsamı geniş tutar: her türlü makine, alet, ekipman, tesis, teçhizat, cihaz ve koruyucu sistem. Uygulamada en sık karşılaşılan gruplar şunlardır:
- Kaldırma ve iletme ekipmanları. Vinç, caraskal, forklift, asansör, platform.
- Basınçlı kaplar ve tesisatlar. Kompresör, hava tankı, buhar kazanı, hidrofor.
- Elektrik tesisatı ve topraklama. Pano, topraklama ölçümü, paratoner.
- Tezgâh ve üretim makineleri. Pres, torna, freze, konveyör.
- Yangın tesisatı ve algılama sistemleri.
⚠️ Her ekipmanın kontrol periyodu aynı değildir. Periyotlar, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’nin EK-III‘ünde ekipman ekipman düzenlenir. Tablonun işleyişi şöyledir: önce ilgili standarda bakılır, standart bir süre veriyorsa o süre geçerlidir; standartta süre yoksa EK-III’teki varsayılan süre uygulanır. Doğrulanmış varsayılan süreler:
| Ekipman grubu | Standartta süre yoksa | EK-III maddesi |
|---|---|---|
| Basınçlı kaplar (buhar kazanı, kompresör, hava tankı vb.) | 1 yıl | 2.1 |
| Kaldırma ve iletme ekipmanları (vinç, forklift, caraskal, asansör) | 1 yıl | 2.2 |
| Yapı iskeleleri | 6 ay | 2.2 |
| Tesisatlar (elektrik, topraklama, paratoner, yangın) | 1 yıl | 2.3.1 |
Yapı iskelesi istisnası atlanan yerdir: iskelelerde varsayılan süre 1 yıl değil 6 aydır. Şantiyelerde en sık kaçırılan periyot budur.
Basınçlı kaplarda temel prensip hidrostatik testtir ve standartlarda aksi belirtilmedikçe test, işletme basıncının 1,5 katı ile ve bir yılı aşmayan sürelerle yapılır (EK-III, 2.1.1). Hidrostatik test imkânı olmayan kaplarda standartlarda belirtilen tahribatsız muayene yöntemleri uygulanabilir; bu durumda gerekçe periyodik kontrol raporuna yazılır. Basınçlı kap kontrollerini makine mühendisleri ile makine tekniker veya yüksek teknikerleri yapar; kontrol tahribatsız muayene yöntemiyle yapılacaksa ilgili standarda göre eğitim almış olmak şarttır (EK-III, 2.1.3).
Tablo yalnız en sık rastlanan grupları gösterir; EK-III tezgâhlar dâhil daha fazla kalem içerir ve bazı kalemlerde periyot ilgili standarttan gelir. Kendi ekipman listenizi, hizmet aldığınız OSGB veya iş güvenliği uzmanınızla yürürlükteki ek üzerinden eşleştirin.
Kontrol Raporunda Ne Bulunmalı?
Periyodik kontrolün çıktısı imzalı bir muayene raporudur. Denetimde raporun varlığı kadar içeriği de sorgulanır. Raporda genel olarak şunlar aranır:
- Ekipmanın tanımı, seri veya envanter numarası ve bulunduğu yer.
- Kontrolü yapan kişinin adı, mesleği ve yetki belgesi bilgisi.
- Kontrol tarihi ve bir sonraki kontrolün tarihi.
- Uygulanan test ve ölçümlerin sonuçları.
- Tespit edilen uygunsuzluklar ve giderilmesi için verilen süre.
- Ekipmanın kullanılmaya uygun olup olmadığına dair sonuç kanaati.
Uygunsuzluk tespit edilmişse iş bitmiş sayılmaz. Giderme işlemi yapılıp kayda bağlanmalıdır. Raporlar, iş kazası yaşanması hâlinde kusur değerlendirmesinde ilk istenen belgeler arasındadır; iş kazası bildirimi sürecinde de dosyaya girer.
Kontrol Yapılmazsa Ne Olur?
6331 sayılı Kanunun 26. maddesi, kanundaki yükümlülüklerini yerine getirmeyen işveren için idari para cezası öngörür. Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiği için bu sayfada rakam vermiyoruz; güncel tutar denetim tarihindeki tebliğden teyit edilmelidir.
Para cezasından daha ağır sonuç, kaza hâlinde ortaya çıkar. Kontrolü yapılmamış bir ekipmanın yol açtığı kazada işverenin kusur oranı yükselir. İşyerinizin denetime hazır olup olmadığını İSG denetimi kontrol listemizle gözden geçirebilirsiniz.
Tehlike Sınıfı Periyodik Kontrolü Etkiler mi?
Periyodik kontrol periyotları ekipmanın türüne göre belirlenir, işyerinin tehlike sınıfına göre değil. Ancak tehlike sınıfı, işyerinin uzman ve hekim görevlendirme yükümlülüğünü, eğitim sürelerini ve denetim sıklığını doğrudan etkiler. Kendi sınıfınızı işyeri tehlike sınıfı rehberinden ve NACE kodu rehberinden öğrenebilirsiniz. Çalışan sayınıza göre uzman zorunluluğunuzu bu rehberde anlattık.
Sık Sorulan Sorular
Periyodik kontrolü OSGB mi yapar?
Kanun, muayene ve testi yapacak kuruluşu “Bakanlıkça yetkilendirilen ekipman muayene kuruluşu” olarak tanımlar. OSGB’nizden hizmet alsanız bile, muayeneyi yapan kuruluşun yetkili olup olmadığını ayrıca sorun.
Kontrol masrafını kim öder?
Periyodik kontrol, işverenin kanuni yükümlülüğüdür ve masrafı işverene aittir. OSGB fiyatları rehberimizde hizmet kalemlerini karşılaştırdık.
Yeni aldığım makinede hemen kontrol gerekir mi?
Yeni ekipmanın CE belgesi ve uygunluk beyanı kontrol raporunun yerine geçmez. Ekipman kurulduktan ve montaj tamamlandıktan sonra ilk periyodik kontrolün yapılması beklenir; ayrıca yeni ekipman girişi risk değerlendirmesinin yenilenmesini gerektiren hâllerdendir.
Raporu ne kadar saklamalıyım?
Raporlar en az bir sonraki kontrole kadar işyerinde bulundurulmalıdır. Uygulamada denetim ve kaza incelemeleri geriye dönük belge istediği için, raporların ekipman ömrü boyunca arşivlenmesi güvenli yaklaşımdır.
Kaynak
Bu sayfadaki tanım ve yükümlülükler 20/6/2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun 3, 4 ve 10. maddelerinden alınmıştır (Resmî Gazete: 30/6/2012, sayı 28339). Ekipman muayene kuruluşu tanımı, 9/1/2025 tarihli 7538 sayılı Kanunun 18. maddesiyle eklenmiştir. Kanunun bütününü 6331 sayılı Kanun rehberimizde özetledik.