Haftada 45 saatten fazla çalışan bir işçinin her fazla saati, normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıyla ödenir. Kulağa basit gelir, ama bordrolarda en sık tartışılan kalem budur: saat ücretinin nasıl bulunacağı, sözleşmesinde 45 değil 40 saat yazan işçinin 41. saatinin hangi orandan ödeneceği ve fazla mesai ücretinden hangi kesintilerin yapılacağı ayrı ayrı kurala bağlıdır. Mesai saatlerini telefon trafiğine göre düzenliyorsanız önce kaçan çağrıyı saat saat sayın; yöntemi cevapsız çağrı maliyeti yazısında var.
Aşağıdaki hesaplayıcı bu üç soruyu birlikte çözer. Haftada fiilen çalıştığınız toplam saati girmeniz yeterli: araç, 4857 sayılı İş Kanunu madde 41’e göre saatlerinizi fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma olarak ayırır, her dilime kendi zam oranını uygular, sonra SGK primi, gelir vergisi ve damga vergisini düşerek elinize geçecek net tutarı gösterir.
Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma aynı şey değil
İş Kanunu iki ayrı kavram tanımlar ve ikisinin zam oranı farklıdır. Ayrımın ölçüsü, haftalık 45 saatlik yasal üst sınırdır.
Fazla çalışma, kanunun ifadesiyle “haftalık kırkbeş saati aşan çalışmalardır”. Bu saatlerin her biri için ödenecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle bulunur. Yani saat ücretiniz 200 TL ise, 46. saatin karşılığı 300 TL’dir.
Fazla sürelerle çalışma ise sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmiş işçiler için geçerlidir. Haftalık süresi 40 saat olan bir işçi 44 saat çalıştığında, aradaki 4 saat 45’i aşmadığı için “fazla çalışma” sayılmaz; bu saatler fazla sürelerle çalışmadır ve zam oranı yüzde yirmibeştir.
İki kavram aynı haftada birlikte de ortaya çıkabilir. Sözleşmesinde 40 saat yazan bir işçi o hafta 50 saat çalışmışsa, 40 ile 45 arasındaki 5 saat %25 zamlı, 45’i aşan 5 saat %50 zamlı ödenir. Araç bu ayrımı kendiliğinden yapar; tek bir zam oranı uygulayan hesaplayıcılar bu işçinin alacağını olduğundan yüksek ya da düşük gösterir.
Saat ücreti nasıl bulunur: 225 böleni nereden geliyor?
Fazla mesai hesabının ilk adımı aylık ücreti saat ücretine çevirmektir ve burada dikkat edilmesi gereken bir nokta var: kullanılan bölen İş Kanunu’nda yazmaz. Kanun yalnız çalışma süresini sınırlar, aylık ücretin kaça bölüneceğini söylemez.
Yaygın uygulamadaki 225 rakamı, kanunun iki hükmünden türetilir. Madde 63 “çalışma süresi haftada en çok kırkbeş saattir; aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır” der. Haftanın çalışılan altı gününe eşit bölündüğünde günlük süre 7,5 saat olur. Aylık ücret iş hukukunda 30 günü karşıladığından, 30 × 7,5 = 225 saat bulunur.
Örnek hesapta aylık 45.000,00 ₺ brüt ücret 225’e bölünerek saat ücreti 200,00 ₺ olarak bulunmuştur. Bordronuzda farklı bir bölen kullanılıyorsa (bazı işyerleri fiilen çalışılan gün sayısına göre hesaplar) araçtaki bölen alanına kendi rakamınızı yazabilirsiniz. Sonucun hangi bölenle bulunduğu sonuç kutusunda ayrıca gösterilir.
Örnek hesap: haftada 52 saat çalışan işçi
Sözleşmesinde haftalık 45 saat yazan, aylık 45.000,00 ₺ brüt ücret alan bir işçi, dört hafta boyunca haftada 52 saat çalışmış olsun. Haftalık fazla çalışması 7 saat, dört haftalık toplamı 28 saattir.
| Adım | İşlem | Tutar |
|---|---|---|
| Saat ücreti | 45.000,00 ₺ / 225 | 200,00 ₺ |
| Zamlı saat ücreti | 200,00 ₺ × 1,50 | 300,00 ₺ |
| Brüt fazla mesai ücreti | 300,00 ₺ × 28 saat | 8.400,00 ₺ |
| SGK işçi payı | brüt × %15 | − 1.260,00 ₺ |
| Gelir vergisi | (brüt − SGK) × %15 | − 1.071,00 ₺ |
| Damga vergisi | brüt × binde 7,59 | − 63,76 ₺ |
| Net fazla mesai ücreti | — | 6.005,24 ₺ |
Tablodaki %15 gelir vergisi oranı bir varsayımdır, kanuni bir sabit değildir. Aşağıda açıklandığı gibi bu oran kişiden kişiye ve ay ay değişir; kendi bordronuzdaki oranı araca girdiğinizde sonuç da değişecektir.
Fazla mesaiden hangi kesintiler yapılır?
Burası, fazla mesai hesaplayıcılarının en sık yanıldığı yer. Fazla mesai ücreti bir tazminat değil, ücrettir. Kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı prime esas kazanç dışında tutulurken (5510 sayılı Kanun madde 80), fazla mesai ücreti prime esas kazanca dâhildir. Dolayısıyla brüt tutardan SGK işçi payı da kesilir.
İşçiden kesilen %15’in kanuni dağılımı şöyledir:
- %9 malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortası. 5510 sayılı Kanun madde 81/a prim oranını %21 olarak belirler; bunun %9’u sigortalı, %12’si işveren hissesidir.
- %5 genel sağlık sigortası. Aynı kanunun madde 81/f bendine göre GSS primi prime esas kazancın %12,5’i olup, bu primin %5’i sigortalı hissesidir.
- %1 işsizlik sigortası. 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu madde 49: prim, brüt kazançtan “%1 sigortalı, %2 işveren ve %1 Devlet payı” olarak alınır.
Gelir vergisi ise brütün tamamı üzerinden değil, SGK primi düşüldükten sonra kalan tutar üzerinden hesaplanır. Gelir Vergisi Kanunu madde 63, ücretin gerçek safi değerini “işveren tarafından verilen para ve ayınlarla sağlanan menfaatler toplamından” kanuni kesintiler indirildikten sonra kalan miktar olarak tanımlar. Damga vergisi ise bu indirimden yararlanmaz; brütün tamamı üzerinden binde 7,59 oranında alınır (488 sayılı Damga Vergisi Kanunu, (1) sayılı tarife IV/1-b).
Gelir vergisi oranı neden bu araca gömülmedi?
Çünkü doğru bir sabit yok. Fazla mesai ücreti ücret geliri olduğundan yıl içindeki kümülatif gelir vergisi matrahınıza eklenir. Aynı tutardaki fazla mesai, yılın başında %15 dilimindeyken vergilenirse bir, yılın sonunda üst dilime girmişken vergilenirse bambaşka bir net verir. Buraya sabit bir oran gömmek, kullanıcıların çoğuna yanlış rakam göstermek olurdu. Araç oranı sizden alır; bordronuzun “gelir vergisi” satırına bakarak girin.
SGK tavanını aşanlar
5510 sayılı Kanun madde 82, prime esas kazanç için bir üst sınır koyar ve bu tavan asgari ücretin 7,5 katıdır. Aylık brüt ücretiniz ile fazla mesainiz toplamı tavanı aşıyorsa, aşan kısımdan SGK primi kesilmez ve net tutarınız daha yüksek çıkar. Tavan rakamı asgari ücretle birlikte yıl içinde değiştiği için araca gömülmedi; bu durumdaysanız “SGK prime esas kazanç tavanını aşıyorum” kutusunu işaretleyin, hesap primi düşmeden yapılır. Güncel asgari ücret rakamlarını asgari ücret hesaplama aracımızdan görebilirsiniz.
Ücret yerine izin: serbest zaman hakkı
Madde 41, fazla mesainin karşılığını para olarak almayı tek seçenek saymaz. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir:
- Fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakika,
- Fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat onbeş dakika.
Bu sürelerin zam oranlarıyla birebir örtüştüğüne dikkat edin: %50 zam 1,5 katı süreye, %25 zam 1,25 katı süreye karşılık gelir. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretinde hiçbir kesinti olmadan kullanır. Örnek hesaptaki işçi ücret yerine izni seçseydi 42 saat serbest zaman hak edecekti. Araç bu karşılığı her hesapta ayrıca gösterir.
Seçim hakkının işçide olduğunu vurgulamak gerekir: kanun “işçi isterse” der. İşveren tek taraflı olarak ücret yerine izin kullandıramaz.
Yıllık 270 saat sınırı
Madde 41’in son fıkralarından biri nettir: “Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda ikiyüzyetmiş saatten fazla olamaz.” Bu sınır fazla çalışma içindir; haftalık 45 saatin altındaki sözleşmelerde yapılan fazla sürelerle çalışma bu hesaba girmez.
Sınırın aşılması ücret hakkını ortadan kaldırmaz. Fiilen çalışılan sürenin zamlı ücreti yine ödenir; aşım, işveren bakımından bir aykırılıktır. Araçtaki “bu yıl daha önce yaptığınız fazla çalışma” alanına yıl içi toplamınızı girerseniz, 270 saatin aşılıp aşılmadığı ve ne kadar aşıldığı sonuçta uyarı olarak gösterilir.
Kanunun bir başka şartı da sık atlanır: fazla çalışma için işçinin onayı gerekir. Onay, iş sözleşmesinin kurulduğu anda alınabileceği gibi her yıl yenilenmesi de beklenir.
Yer altı maden işlerinde durum farklı
2014 ve 2015 değişiklikleriyle madde 41’e eklenen fıkralar, yer altı maden işlerini ayrı bir rejime bağladı. Kural olarak yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz. Ayrık tutulan tek durum, madde 42 (zorunlu nedenlerle fazla çalışma) ve madde 43 (olağanüstü hallerde fazla çalışma) kapsamına giren hallerdir.
Bu hallerde de zam oranı yükselir: haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, saat ücretinin “yüzde yüzden az olmamak üzere” artırılmasıyla ödenir. “Az olmamak üzere” ifadesi bir alt sınır koyar; toplu iş sözleşmeniz daha yüksek bir oran öngörüyorsa o uygulanır.
Örnek: yer altında haftada 40 saat çalışan bir işçinin 2,5 saatlik fazla çalışması, saat ücretinin iki katından hesaplanır ve brüt 1.000,00 ₺ eder. Araçtaki “yer altı maden işinde çalışıyorum” kutusunu işaretlediğinizde eşik 37,5 saate, zam oranı %100’e çekilir.
Denkleştirme: 45 saati aşan her hafta fazla mesai değildir
Madde 63, tarafların anlaşmasıyla haftalık normal çalışma süresinin, günde onbir saati aşmamak koşuluyla haftanın günlerine farklı şekilde dağıtılmasına izin verir. Buna denkleştirme denir. Denkleştirmenin uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık süreyi aşmıyorsa, bazı haftalarda 45 saatin aşılması fazla çalışma sayılmaz. Madde 41 bunu açıkça söyler.
Denkleştirme süresi kural olarak iki aydır; toplu iş sözleşmeleriyle dört aya, turizm sektöründe altı aya kadar çıkarılabilir. Bu araç tek bir haftayı olduğu gibi hesaplar. İşyerinizde denkleştirme uygulanıyorsa, önce dönemin ortalamasını değerlendirin: ortalama normal süreyi aşmıyorsa ortada fazla çalışma alacağı yoktur.